Neurode - Nowa Ruda wczoraj i dziś
Neurode - gestern und heute

| STRONA GŁÓWNA | WSTĘP | WIADOMOŚCI OGÓLNE O NOWEJ RUDZIE |
| NOWA RUDA WCZORAJ I DZIŚ | OKOLICE NOWEJ RUDY WCZORAJ I DZIŚ | SEDLUNG GABRESGRUND CZYLI ORKANY |
| NOWA RUDA NA STARYCH FOTOGRAFIACH I WIDOKÓWKACH | LINKI |

KOLEJ W NOWEJ RUDZIE - HISTORIA LINII KOLEJOWEJ KŁODZKO - WAŁBRZYCH


        9 stycznia 1854 roku nadprezydentowi prowincji śląskiej hrabiemu Zedlitz Tutzschlerowi został wręczony memoriał sporządzony w Witemberdze przez niejakiego Krügera, specjalisty od budowy kolei w ówczesnych Prusach. Linia ta miała stanowić część linii berlińsko - wiedeńskiej miała prowadzić z Berlina przez Görlitz, Jelenią Górę, Wałbrzych, Nową Rudę, Kłodzko Międzylesie a następnie do Czech przez Usti nad Orlici skąd do Wiednia prowadziła już wybudowana wcześniej linia kolejowa. Koszty Krüger wyliczył na około 6 mln 250 tys. talarów. Według projektu linia miała być dwutorowa Ponadto do jej budowy zamierzano utworzyć spółkę akcyjną, na którą sam Krüger zamierzał wyłożyć 100 tys. talarów Ponadto budową linii interesowała się także część społeczeństwa berlińskiego, która liczyła na przez to na lepszą możliwość dotarcia do ulubionych uzdrowisk na Ziemi Kłodzkiej. Niestety, plan Krügera został odsunięty jak się później okaże na 25 lat.


         Już w maju 1855 roku w wyniku działań lokalnych utworzył się w Nowej Rudzie komitet do przygotowania budowy linii, na której czele stanął dyrektor kopalni, Neywitz. Oprócz niego prace komitetu zasilili: burmistrz miasta Breyer, pierwszy starosta nowo utworzonego powiatu noworudzkiego hrabia Pfeil oraz właściciel słupieckich kopalń, hrabia von Pilati. Zarówno władze miasta jak i powiatu widziały w budowie kolei szansę rozwoju regionu, bowiem ułatwiłoby to eksport wydobywanego w noworudzkich kopalniach węgla oraz wydobywanego w okolicznych kamieniołomach piaskowca, ponadto mogłyby się pojawić w mieście oczekiwane przez niektórych towary kolonialne, jak również poprawiłoby to komunikację. Z takim racjami przedstawiciele tego komitetu pojechali 6 maja 1856 roku do Berlina i gościli u pruskiego Ministra Handlu, Rzemiosła i Robót Publicznych przedstawiając mu te racje. Ponadto była ponownie omawiana sprawa budowy kolei berlińsko - wiedeńskiej, której koszty oszacowano na 20-30 mln talarów. Niestety, Niestety ta inicjatywa została na pewien czas odsunięta.
        Od 1862 roku obserwuje się naciski władz powiatowych i miejskich na budowę linii przez Nową Rudę, a trzy lata później rozpoczęto już pierwsze prace, polegające na wycinaniu lasu na zboczu ówczesnej Góry Szubienicznej (Galgenberg a obecnie Ruda Góra), bowiem tam planowano położenie torów.
        W październiku 1866 r. pojawiła się wersja aby odcinek Wałbrzych - Kłodzko wybudować przez Mieroszów i czeski Broumov, z pominięciem Nowej Rudy, a nowa wersja mówiła o budowie kolei do Nowej Rudy od strony Dzierżoniowa przebiciem tunelu pod przełęczą Woliborską (711 m) w Górach Sowich. Do jej realizacji nie doszło.
        Prace z budową linii kolejowych zostały przerwane w 1870 roku, kiedy doszło do wybuchu wojny francusko - pruskiej, która doprowadziła do zjednoczenia Niemiec. Właśnie ta wojna pokazała jak ważną rolę w przeprowadzeniu wojny odgrywała wówczas kolej i po jej zakończeniu wrócono do pierwotnych koncepcji. W 1875 roku wybudowano linię z Wrocławia przez Kłodzko, Międzylesie do ówczesnej granicy austriackiej. W tym samym roku rozważano możliwość budowy linii ze Świdnicy przez Pieszyce, Jugów, Miłków (ob. część Ludwikowic Kłodzkich) do Nowej Rudy z wydrążeniem tunelu pod przełęczą Jugowską (805 m). I ta koncepcja nie doszła do skutku.
        Ponownie prace rozpoczęto w lecie 1876 roku, kiedy zaczęto drążyć tunele a jesienią prace ziemne i budowę wiaduktów. Na całej długości linii, liczącej 51 km wybudowano dwa mosty (w kłodzku nad Nysą Kłodzką i w pobliżu wsi Gołogłowy nad Ścinawką) osiem wiaduktów wiaduktów, z których noworudzki nad rzeką Woliborką był uważany "za najwyższy w całej monarchii", a na odcinku zaledwie 17 km pomiedzy stacjami Świerki Dolne - Wałbrzych Główny wydrążono trzy tunele: pod Świerkową Kopą (609 m), Sajdakiem (586 m), i Małym Wołwcem (720 m).

Tunel pod Świerkowa Kopa - jest to jeden z najdłuższych tuneli w Sudetach ma 1171 m długości biegnie na wysokości ok. 530-549 m. W latach 1907-12 wykuto drugi równoległy tunel dla drugiej nitki torów.

Tunel pod Sajdakiem - powstał w 1880 roku i ma 378 m. długości

Tunel pod Małym Wołowcem - w roku 1879 ukończono budowę najdłuższego tunelu w Sudetach i obecnie najdłuższego tunelu w kraju. Powstał na wysokości 540 m i ma 1601 m długości 4,8 m szerokości i 5,8 m wysokości. Pierwszy pociąg pasażerski przejechał nim 15.06.1880 r. była to wówczas linia jednotorowa. W latach 1909-12 zbudowano drugi równoległy tunel o podobnych parametrach i długości 1560 m (drugi w kraju) pierwszy pociąg przejechał nim 1.10.1912 r. Podczas II wojny światowej miały służyc jako schrony kolejowe lub strategiczne

Pociąg na wiadukcie kolejowym nad Potokiem Woliborki popularny ''Czarny Most''


        Miejsce pod budowę dworca zostało wybrane w 1874 roku. Budynek dworca zbudowano prawdopodobnie w 1903 roku z czertwonego piaskowca w stylu neoklasycznymłączonym ze stylem arkadowym. Przy nim budynek dla pracowników kolei.

Dworzec kolejowy w Nowej Rudzie


        Pierwszy pociąg na stację w Nowej Rudzie wjechał od strony Kłodzka 10 czerwca 1878 roku (była to jazda próbna) a oficjalnie 1 czerwca 1879 roku. Natomiast pierwszy oficjalny pociąg z Nowej Rudy do Wałbrzycha wyjechał 15 października1880 roku. Koszty budowy tego odcinka wyniosły 22 mln 170 tys. marek. W latach 1909 - 1912 kosztem blisko 10 mln marek położono drugi tor, który kładziono od Wałbrzycha w kierunku Kłodzka. Pierwszy odcinek go Głuszycy był gotowy do maja 1912 roku a do Kłodzka w październiku tego roku. Musiano również przebić trzy bliźniacze tunele oraz osadzić na wiaduktach stalowe przęsła.Przebudowano również niektóre stacje.
        W 1880 roku linią, która była częścią "Śląskiej Kolei Górskiej", jeździły 4 pociągi osobowe i wiele towarowych, które wywoziły wydobywany w noworudzkich kopalniach węgiel, ale które również przywoziły do Nowej Rudy tańszy węgiel górnośląski. W grudniu 1908 roku liczba pociągów osobowych zwiększyła się do 17 a w 1937 - 25 osobowych, 4 pośpieszne i 2 przyśpieszone. Czas przejazdu pociągu pośpiesznego z Wałbrzycha do Nowej Rudy (z przystankiem w Jedlinie Zdroju 29 km) wynosił około 30 minut. Jeździły tędy m.in. pociągi dalekobieżne relacji Berlin - Kudowa Zdrój oraz Jelenia Góra - Bytom.
        W lutym 1945 roku jadący tędy z obszarów Śląska w kierunku zachodnim pociąg medyczny z rannymi oraz personelem medycznym uległ awarii tunelu pod Świerkowšą Kopą i z niesamowitym pędem cofał się w kierunku Kłodzka. Na stacji Ludwikowice Kłodzkie Został puszczony na boczny tor, bowiem spodziewano się, że jadąc pod górę, wyhamuje. Jednak kozioł oporowy nie wytrzymał uderzenia i skład z ludźmi runął na wysokości osiedla Orkany w dół zapalając się. Oficjalnych danych na temat tego wypadku nie podano, mówiło się o wielu zabitych.
         W dniu kapitulacji 8 maja 1945 roku wycofujące się niemieckie oddziały wojskowe wysadziły wiadukt na Zatorzu i przez to linia przez pewien okres czasu nie mogła być wykorzystana na całej długości. Dlatego też przystąpiono do odbudowy jednego przęsła, które było wykonane według projektu inżyniera Ptaszyńskiego z drewna (stąd też nazwa "most na zapałkach"). Metalowe przęsło wykonała w latach 40-tych Huta Kościuszko drugiego nie założono do dnia dzisiejszego.
        Do roku 1990 przez Nową Rudę jeździło wiele pociągów dalekobieżnych, m.in. Jelenia Góra - Kraków, Katowice - Berlin, Katowice - Lipsk okresowo pociąg relacji Jelenia Góra - Mysłowice oraz przez kilka sezonów Jelenia Góra - Zagórz k. Sanoka. Bardzo popularnym pociągiem był pociąg relacji Międzylesie - Wrocław przez Jedlinę Zdrój. Zagórze Śląskie, Świdnicę - Przedmieście, Sobótkę, który jeździł do początku lat 90-tych XX wieku.
         Jeszcze do niedawna jeździły nią dwie pary pociągów relacji Kłodzko - Wałbrzych ( w soboty i niedziele o innych godzinach). W okresie wakacyjnym jeździ Pociąg Śnieżka relacji Jelenia Góra - Kraków.
         Linia kolejowa Kłodzko - Wałbrzych jest uważana pod względem widokowym i krajoznawczym za jedna z najpiękniejszych tego typu linii w Polsce. Jazda po niej pociągiem dostarcza wielu wrażeń, można podziwiać z okien pociągu wspaniałe krajobrazy. Ponad to znajdują się na niej najdłuższe tunele na Dolnym Śląsku. Tańszą eksploatację zapewniłoby z pewnością uruchomienie na niej autobusów szynowych. Jest wykorzystywana również do przewozu towarów (obecnie przede wszystkim urobek z okolicznych kamieniołomów. Na obszarze miasta jest obecnie linią jednotorową.

Atrakcje na linii kolejowej Kłodzko - Wałbrzych na obszarze Nowej Rudy

        - wiadukt kolejowy nad Potokiem Woliborki - wzniesiony w latach 1879 - 1880, niegdyś uważany za "najwyższy w całej monarchii", nazywany bywa przez noworudzian Czarnym Mostem. Wysokość od osi toru do lustra wody rzeki wynosi 36 m. Na czterech kamiennych pylonach oraz trzech filarach położono dwie nitowane stalowe konstrukcje o długości 148 m. Jedną z nich zdjęto w 1993 roku, aby zmniejszyć nacisk na filary

Wiadukt kolejowy nad Potokiem Woliborki nazywany przez mieszkańców ''Czarnym Mostem''


        - wiadukt nad Zatorzem zwany niegdyś Leedenbrücke (Leeden niemiecka nazwa dawnej koloni, obecnie ulica Zatorze). Wysoki na 30 m. do strumienia, a 28 m. do drogi. Jest najdłuższym wiaduktem na tej linii 185 m.

Wiadukt kolejowy na Zatorzu nad doliną Piekielnicy


        - wiadukt nad Jugowskim Potokiem przeznaczony na dwa tory wysokość około 25 m długość 148 m

Wiadukt kolejowy w Zdrojowisku nad Doliną Jugowskiego Potoku

Stacja i przystanki na terenie Nowej Rudy

Stacja Nowa Ruda (Neurode)


        Stacja kolejowa w km 29,326 linii z Wałbrzycha do Kłodzka (21,664 km od Kłodzka) na wysokości 420 m npm. Stacja położona jest na wypłaszczeniu znacznie ponad zabudową miejską. Dla potrzeb rozmieszczenia układu torowego (przed wojną 8 torów przelotowych i bocznice, 1 tor zlikwidowano po wojnie) podcięto część zbocza. Na stacji nadal funkcjonuje sygnalizacja kształtowa i jako jako ciekawostkę należy podać, że jeden z semaforów wjazdowcych od strony Ścinawki Średniej ma kolorystykę skrzydła -w negatywie-, tj. obramowanie białe, a środek skrzydła czerwony. Było to typowe malowanie semaforów w miejscach, gdzie często występowały utrudnienia w widoczności (mgły), dopuszczone przepisami, choć na polskich kolejach praktycznie niespotykane. Na peronie 1stacji zatrzymywały się z reguły pocišgi pospieszne. Stacja obsługiwała również krótkie relacje o charakterze -Arbeitzugów- do Zdrojowiska, Bartnicy i Ścinawki. W 1939 stacja obsługiwała 12 par pociągów przelotowych z Wałbrzycha do Kłodzka, w tym kilka więcej pociągów odcinkowych. Jeszcze w 1986 roku było to 10 par na dobę, w tym kilka pospiesznych (sezonowe wagony do Berlina, pospieszne pociągi do Katowic, Krakowa). Ostatni całoroczny pociąg osobowy zatrzymał się na stacji 31.03.2006 roku.

Przystanek Nowa Ruda - Przedmieście (Ruben)


        Dawna stacja, a obecnie przystanek Nowa Ruda Przedmieście (w km 27,154 linii z Wałbrzycha do Kłodzka, km 23,836 od Kłodzka) funckjonowała przed wojną wyłącznie jako stacja towarowa obsługując kopalnię Ruben oraz - co ciekawe, kopalnię Rudolf w Przygórzu, która transportowała urobek napowietrzną koleją linową.

Przystanek Zdrojowisko (Centerbrunn)


        Przystanek osobowy w km 23,834 linii z Wałbrzycha Głównego do Kłodzka (km 27,156 w przeciwnym kierunku). Przystanek powstał głównie z myślą o kuracjuszach, którzy od połowy XIX wieku odwiedzali ten niewielki kurort (Bad Centnerbrunn). Przed II wojnš światową przystanek kolejowy w Zdrojowisku stanowi dogodny punkt wyjścia w Góry Sowie. Na przystanku zachował się murowany budynek dawnej kasy/dróżnika oraz drewniana wiata peronowa od strony zbocza przy jedynym torze (do 1945 roku były dwa).

Budynek dawnej kasy i pomieszczenia dla dróżnika

Wiata peronowa

Stacje na trasie linii kolejowej Kłodzko - Wałbrzych

Lp. Nazwa niemiecka Obecna nazwa Kliometraż
1 Glatz Kłodzko 0
2 Birgwitz Bierkowice 5
3 Möhlten Gorzuchów Kłodzki 8
4 Mittelsteine Ścinawka Średnia 15
5 Neurode Nowa Ruda 22
6 Rubengrube Nowa Ruda - Przedmieście 24
7 Centerbrunn Zdrojowisko 28
8 Ludwiksforf Ludwikowice Kłodzkie 30
9 Nieder Königswalde Świerki Dolne 34
10 Königswalde Bartnica 36
11 Ober Wüsterglersdorf Głuszyca Górna 41
12 Wüsterglersdorf Głuszyca 43
13 Bad Charlottenbrunn Jedlina Zdrój 46
14 Steingrund Jedlina Górna 48
15 Dietersbach Wałbrzych Główny 51 km

Kalendarium budowy linii kolejowej Kłodzko - Wałbrzych

      9 stycznia 1854 roku nadprezydentowi prowincji śląskiej hrabiemu Zedlitz Tutzschlerowi został wręczony memoriał sporządzony w Witemberdze przez niejakiego Krügera, specjalisty od budowy kolei w ówczesnych Prusach.
      W maju 1855 roku w wyniku działań lokalnych utworzył się w Nowej Rudzie komitet do przygotowania budowy linii, na której czele stanšł dyrektor kopalni, Neywitz. Oprócz niego prace komitetu zasilili: burmistrz miasta Breyer, pierwszy starosta nowo utworzonego powiatu noworudzkiego hrabia Pfeil oraz właściciel słupieckich kopalń, hrabia von Pilati.
      10 czerwca 1878 roku na stację w Nowej Rudzie wjechał od strony Kłodzka pierwszy pociąg trzeba zaznaczyć, że była to jazda próbna
      1 czerwca 1879 roku na stację w Nowej Rudzie wjechał pierwszy oficjalny pociąg
      15 października1880 roku wyjechał pocišą z Nowej Rudy do Wałbrzycha.
      8 maja 1945 roku wycofujšce się niemieckie oddziały wojskowe wysadziły wiadukt na Zatorzu i przez to linia przez pewien okres czasu nie mogła być wykorzystana na całej długości.       31.marca 2006 roku na stacji w Nowej Rudzie zatrzymał się ostatni całoroczny pociąg osobowy.


Na podstawie:
Andrzej Behan
Nowa Ruda - Przewodnik Turystyczno Historyczny
Przygotował: Syrioosh